Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων

Βαλκανικοί πόλεμοι

Η εικόνα των βαλκανικών πολέμων μέσα από σημειώσεις και γράμματα στρατιωτών, καθώς και θεατρικά και λαϊκά τραγούδια της εποχής.

 

ΟΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Η εικόνα των Βαλκανικών Πολέμων μέσα από σημειώσεις και γράμματα στρατιωτών που σώζονται στο Ε.Λ.Ι.Α. (τα περισσότερα έχουν δημοσιευθεί στον τόμο Ημερολόγια και γράμματα από το μέτωπο: Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912 - 1913, επιμ. Λύντια Τρίχα, Αθήνα 1993):

Σήμερον αντελήφθην όλην την αγριότητα του πολέμου. Χανούμισες και παιδιά έκλαιγαν. Κάτοικοι ετυφεκίζοντο ωσάν να ήσαν τρυγώνια. Τα σπίτια απ΄ άκρου εις άκρον εκαίγοντο. Φρίκη φρίκη! …

Βασίλειος Βελισσάριος, 7 Δεκεμβρίου 1912

… Απελπισία μάς κατέχει όλους διά την συμφοράν. Η νίκη ουδεμίαν ευχαρίστησιν μάς επροξένησεν. Πάντες σχεδόν οι αξιωματικοί εφονεύθησαν ή ετραυματίσθησαν. Εκ της τοιαύτης καταστροφής διεσώθην μόνον τη βοηθεία του Θεού. Εύχομαι να τελειώση έως εδώ η προέλασίς μας και ο πόλεμος, διότι αν εξακολουθήση ουδείς θα διασωθή.

Δημήτριος Δάρας, 16 Ιουλίου 1913

… Κρύο φοβερόν. Απελπισία. Τι θα γίνη το χάλι μας και εγώ δεν γνωρίζω. Οι στρατιώται στερούνται άρτου. Από την πείνα εχάλασεν η όψις των. Είναι αξιολύπητοι οι δυστυχείς. Εγώ ευτυχώς επαιτών με τα χρήματα εις το χέρι και παρακαλών εξοικονομούμαι από άρτον. Εκοιμήθην εις οικίαν χωρικού αναμίξ μετ΄ αγελάδων και βουβάλων. Εκοιμήθην ωραία και ζεστά …

Βασίλειος Βελισσάριος, Οκτώβριος 1912

… Ώρα αφίξεως εις Ξάνθην 6ην μ.μ. καταυλισμός, πλήθος προς υποδοχήν έξω της πόλεως με μεγάλας ελληνικάς σημαίας, ενθουσιασμός άφθαστος, ζητωκραυγαί, συγκινήσεις, δάκρυα, περιπτύξεις, ασπασμοί χειρών με διαφόρους, επιφωνήσεις ων πρωτοστάτη το "Χριστός Ανέστη αδελφάκια μας". Οθωμανοί ενθουσιασμένοι εξ ίσου, χανούμισαι αμιλώνται τας Ελληνίδας εις έκφρασιν ενθουσιασμών …

Πετρόπουλος Πετροπουλάκης, 12 Ιουλίου 1913

… Ομολογώ ότι είναι ίσως η συγκινητικωτέρα στιγμή του βίου μου. Ρίγη ενθουσιασμού διατρέχουν τα σώματα όλων μας. Η μικρά Ελλάς έγινεν πλέον μεγάλη και εργαζομένη τώρα θέλει καταστή σεβαστή και αγαπητή εις όλους. Δεν πρέπει να κοιμηθώμεν επί των δαφνών μας, αλλά πρέπει να εργασθώμεν, να εργασθώμεν φοβερά …

Κωνσταντίνος Βάσσος, 26 Ιουλίου 1913

… Η σημερινή γενεά απέκτησε πλέον δικαιωματικά τον τίτλο των ενδοξωτέρων προγόνων. Εγίναμε ένδοξοι απόγονοι! Οι μεταγενέστεροι θα ομιλώσι περί ημών "οι πρόγονοί μας του 1912-13"! Λησμονούμεν όλους τους κόπους, τας στερήσεις και τας θυσίας άς υπέστημεν. Οι καρποί, και οι υλικοί αλλά προπάντων οι ηθικοί, ήσαν αντάξιοι αυτών …

Ιπποκράτης Παπαβασιλείου, 27 Ιουλίου 1913

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Θεατρικά και λαϊκά τραγούδια των Βαλκανικών (απόσπασμα από το ομότιτλο άρθρο του Γιωργου Παπαδακη στο Περιοδικό Ιστορικά της εφημερίδας Ελευθεροτυπια, 30/3/2000, σ. 48-49.

Οι επιθεωρήσεις "Πολεμικό Πανόραμα", "Μεταξουργιώτικο Νταβαντούρι" και "Πολεμικά Παναθήναια" πρώτες έπαιξαν τα φλογερά θούριά τους, έτσι ώστε - όπως γράφει ο Φώτος Πολίτης - "κάθε στρατιώτης και κάθε ναύτης, μη ευρίσκων κατάλληλα και εύκολα τραγούδια διά να εκφράσει τα συναισθήματά του και τα της τερπνής μνήμης πολεμικά βάσανα, κατέφευγεν εις τις καντσονέττες των Παναθηναίων και του Πανοράματος και όταν κάθε Έλλην αξέγνοιαστος πλέον, μετά την λύσιν των δυσκόλων προβλημάτων που εγέννησεν ολόκληρον έτος πολεμικής εξεγέρσεως, ενετρύφα εις την ευκόλου εμπνεύσεως εξύμνησιν των κατορθωμάτων, που ανέκρουαν αι επιθεωρήσεις, όπως ευχαρίστως ξαναδιαβάζει κανείς πέντε και έξ φοράς ενθουσιώδη κριτικήν ενός ιδικού του έργου".

(…) Το Σαραντάπορο άστραψε τα Γενιτσά καήκαν

Και πρώτα τα ευζωνάκια μας στη Σαλονίκη

μπήκαν. (…)

Ο Κώτσος μας στην Ήπειρο ξεκίνησε και φτάνει

- γεια σας μωρέ φαντάροι -

Τα Γιάννενα να πάρει.

Κτυπάν οι κανονιέρηδες και πέφτει το Μπιζάνι

Και γίνεται ντιβάνι. (…)

Πολύβιου Δημητρακόπουλου, Παναθήναια 1913

 

Το παρακάτω πατριωτικό τραγούδι με τίτλο "Αλβανία" εκτελούσε από τη σκηνή της επιθεώρησης Παναθήναια, 1913, η Μαρίκα Κοτοπούλη. Αναφέρεται στην αναγνώριση της αλβανικής ηγεμονίας και σατιρίζει της αυθαιρεσίες και κακοπιστίες στη Θεσσαλονίκη, αποτέλεσμα των οποίων ήταν ο ελληνοβουλγαρικός πόλεμος.

Σαράντα κλέφτες φτάσανε - (ντάλε μίρε ντάλε)

(…) Στο Κουραμπιέδες είπανε να παν να

πολεμήσουν

Και είπε το Κυβέρνηση πως νούκου το

Κουνήσουν.

Δεν πρέπει και το Κουραμπιέ να πάει στο

Παγγαίο

Είν΄ εδώ πέρα χρήσιμο, εδέ και αναγκαίο …

Στο Σαλονίκη οι Βούλγαροι, δεν λογαριάζουν

νόμους

Εδέ λαγούμια φκιάνανε εδέ και υπονόμους.

Να ρθούν και στην Ομόνοια, που ξέρουν και το

τέχνη,

Υπόνομο παστρέψουνε, όπου βρωμάει και

ζέχνει! …

Κουραμπιέδες έλεγαν του φυγόστρατους και ιδίως τους φυγοπόλεμους στρατιώτες που παρέμεναν με διάφορες προφάσεις στα σπίτια τους. Ιδού και ένα ακόμη τραγούδι των Πολεμικών Παναθηναίων του 1913 που βγήκε μετά την ήττα των Βουλγάρων στο Παγγαίο. Έχει τίτλο ο "Βουλγαράκος". Ένας άγριος κομιτατζής Βούλγαρος εμφανίζεται ως μαθητής - μπεμπές, με τη δασκάλα του και τραγουδά, στον ήχο ενός παιδικού τραγουδιού της εποχής (Πού είν΄ η Μαργαρίτα - γκέο, γκέο, γκέο).

 

Γύρευε το Παγγαίο

Γκέο, γκέο, γκέο

Η Βουλγαριά μονάχη

Νάχη - νάχη - νάχη

Μα φαγε απ΄ τους Κουμπάρους

Σμπάρους - σμπάρους - σμπάρους

Και γίνηκ΄ η ρεκλάμα

Κλάμα - κλάμα - κλάμα.

Τραβούν από τη Θράκη

Ράκη - ράκη - ράκη

Και παν κατά τη Σόφια

Ψόφια - ψόφια - ψόφια (…)

Κουμπάρους έλεγαν τους ευζώνους και κατόπιν ολόκληρο το στράτευμα. Κουμπάρο δε κατ΄ εξοχήν έλεγαν το βασιλιά

Κωνσταντίνο.

Επιμέλεια συλλογής πηγών: Ιωάννα Ηλιοπούλου