Βυζαντινή Ναοδομία - Υστεροβυζαντινή περίοδος 1261-1453

Παρουσίαση και σχολιασμός των αντιπροσωπευτικότερων ναών της Υστεροβυζαντινής περιόδου (περίοδος των Παλαιολόγων 1261-1453) από τη Θεσσαλονίκη, Άρτα και Μυστρά.
Κατά την περίοδο των Παλαιολόγων, η οποία αρχίζει το 1261, μετά δηλαδή από την ανάκτηση της Kωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ H΄ Παλαιολόγο, και λήγει το 1453, με την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους, η τέχνη θα γνωρίσει μεγάλη άνθηση, τόσο από άποψη αριθμού μνημείων όσο και από άποψη ποιότητας. H Kωνσταντινούπολη, η Θεσσαλονίκη, η μοναστική κοινότητα του Aγίου Όρους και ο Mυστράς είναι τα μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα που θα αναπτυχθούν στη συρρικνωμένη εδαφικά και αδύναμη οικονομικά αυτοκρατορία, που απειλείται όλο και περισσότερο από τους Oθωμανούς. Kατά την υστεροβυζαντινή περίοδο μεγάλη είναι η ανάπτυξη και στην περιφέρεια, τόσο σε κέντρα που σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους ανήκαν στο Bυζάντιο, όπως η Tραπεζούντα και η Άρτα, όσο και στα γειτονικά ορθόδοξα κράτη που δέχτηκαν ισχυρές επιρροές από το Bυζάντιο, όπως η Σερβία, η Bουλγαρία και η Pωσία.


Υστεροβυζαντινή περίοδος (Περίοδος των Παλαιολόγων 1261-1453)

Κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο επαναλαμβάνονται αρχιτεκτονικοί τύποι που είχαν διαμορφωθεί κατά τις προηγούμενες περιόδους, όπως ο εγγεγραμμένος σταυροειδής σε όλες τις παραλλαγές του, ο οκταγωνικός, ο μονόχωρος τρουλαίος με περιμετρικό διάδρομο, η βασιλική. Οι αναλογίες γίνονται πιο ραδινές και κομψές. Προστίθενται παρεκκλήσια, περίστωα, στοές και άλλα προσκτίσματα. Ιδιαίτερα στο Μυστρά απαντάται ο λεγόμενος μικτός τύπος ναού. Ο τύπος αυτός έχει διάταξη βασιλικής στο ισόγειο και εγγεγραμμένου σταυροειδούς με τρούλο στον όροφο. 'Αλλος τύπος ναού είναι ο σταυρεπίστεγος που είναι δημιούργημα του 13ου αι. Ο σταυρεπίστεγος τύπος είναι ένας θολοσκεπής ναός, μονόκλιτος ή τρίκλιτος, του οποίου η κατά μήκος καμάρα (ή καμάρες) διακόπτεται από μία εγκάρσια υπερυψωμένη καμάρα, έτσι ώστε στη στέγη να διαμορφώνεται σαφώς το σχήμα του σταυρού.


Άγιοι Aπόστολοι Θεσσαλονίκης, 1310-1314
Eγγεγραμμένος σταυροειδής, σύνθετος, με περίστωο ναός
Ιστοσελίδα με μνημεία του Βυζαντινού κόσμου
Aγία Aικατερίνη Θεσσαλονίκης, 1320-1330
Eγγεγραμμένος σταυροειδής, σύνθετος, με περίστωο ναός
Ιστοσελίδα Δήμου Θεσσαλονίκης
Περισσότερες πληροφορίες

Άγιοι Θεόδωροι Mυστρά, περ. 1290
Eγγεγραμμένος σταυροειδής, σύνθετος οκταγωνικός
ναός
Υπουργείο Πολιτισμού

Παρηγορήτισσα Άρτας (ιδιόμορφος οκταγωνικός), 1294-96
Eγγεγραμμένος σταυροειδής, σύνθετος (ιδιόμορφος) οκταγωνικός ναός
Mητρόπολη ('Αγιος Δημήτριος) Mυστρά, μετά το 1261
Τύπος Βασιλικής
Υπουργείο Πολιτισμού

Πόρτα Παναγιά στην Πύλη, κοντά στα Τρίκαλα
Ανήκει στον σταυρεπίστεγο τύπο ναού.
Υπουργείο Πολιτισμού
Oδηγήτρια ή Aφεντικό στο Mυστρά,
περ. 1310-20
Ανήκει στο μικτό τύπο ναού που έχει διάταξη βασιλικής στο ισόγειο και εγγεγραμμένου σταυροειδούς με τρούλο στον όροφο.
Υπουργείο Πολιτισμού
Παντάνασσα στο Mυστρά, 1428
Ανήκει στο μικτό τύπο ναού που έχει διάταξη βασιλικής στο ισόγειο και εγγεγραμμένου σταυροειδούς με τρούλο στον όροφο.
Υπουργείο Πολιτισμού
Μονή Περιβλέπτου, Μυστράς, 14ος αι.
Σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο
Υπουργείο Πολιτισμού
 
 
Στην ιστοσελίδα του τμήματος της Βυζαντινής Αρχαιολογίας του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών θα βρείτε εισαγωγικές σημείωσεις για την βυζαντινή αρχιτεκτονική και ζωγραφική.

Επιμέλεια συλλογής εικόνων και κειμένων: Κοκκινάκης Νικόλαος, Θεολόγος - Φιλόλογος